Sygn. akt II PK 314/12
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 czerwca 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)
SSN Zbigniew Hajn
SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa U.K.
przeciwko Zespołowi Szkół w D.
o przywrócenie do pracy,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 czerwca 2013 r.,
skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w W.
z dnia 9 maja 2012 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do
ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania
kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 30 stycznia 2012 r., Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych przywrócił powódkę U. K. do pracy w pozwanym
2
Zespole Szkół w D. na poprzednich warunkach pracy i płacy i orzekł o kosztach
procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka była zatrudniona w Publicznej
Szkole Podstawowej […] (będącej poprzednikiem prawnym pozwanego Zespołu)
od 1 września 1991 r. do 31 sierpnia 2011 r. w pełnym wymiarze czasu pracy jako
nauczyciel biblioteki. Z dniem 1 września 2011 r. Publiczna Szkoła Podstawowa
oraz Gimnazjum działające dotychczas jako odrębne jednostki organizacyjne
zostały zlikwidowane i włączone do pozwanego Zespołu Szkół. Od dnia 17 kwietnia
2011 r. pracownicy szkoły (w tym powódka) wiedzieli, że z początkiem nowego roku
szkolnego 2011/12 w wyniku zmian organizacyjnych placówek oświatowych
zostanie utworzony pozwany Zespół. W kwietniu 2011 r. powódka dowiedziała się o
istnieniu Wolnego Związku Zawodowego […] i podjęła decyzję o przystąpieniu do
tego związku. Przedtem powódka nie należała do żadnego związku zawodowego.
Oprócz powódki do Wolnego Związku Zawodowego […] przystąpiły w dniu 12 maja
2011 r. dwie inne nauczycielki zatrudnione u pozwanego pracodawcy. W dniu 12
maja 2011 r. Wolny Związek Zawodowy podjął uchwałę upoważniającą powódkę do
działania w imieniu tego związku. W dniu 12 maja 2011 r. zostało wpisane do
rejestru nowoutworzone koło Wolnego Związku Zawodowego […] działające w
Publicznej Szkole Podstawowej w D. Powódka została przewodniczącą tego koła
na czas nieoznaczony. W dniu 16 maja 2011 r. Wolny Związek Zawodowy
poinformował pozwanego pracodawcę, że powódka podlega ochronie wymienionej
w art. 32 i 34 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych
(jednolity tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.). W 2011 r. liczba uczniów w
szkole zmniejszyła się, co spowodowało redukcję liczby oddziałów szkolnych z 9 do
7. Organ prowadzący szkołę przydzielił dla biblioteki szkolnej 15 godzin w ramach
pensum. Podczas posiedzenia rady pedagogicznej w dniu 28 kwietnia 2011 r.
powódka została poinformowana o konieczności ograniczenia przypadającego na
nią wymiaru godzin bibliotecznych do 15/30 ("do połowy etatu"). W dniu 20 maja
2011 r. pracodawca dokonał wypowiedzenia zmieniającego, proponując powódce
ograniczenie wymiaru czasu pracy do "połowy etatu". Powódka nie wyraziła zgody
na nowe warunki zatrudnienia. W dniu 23 maja 2011 r. strona pozwana zwróciła się
do Wolnego Związku Zawodowego o wydanie opinii w sprawie zamiaru rozwiązania
3
umowy o pracę z powódką. W dniu 30 maja 2011 r. pracodawca rozwiązał z
powódką umowę o pracę za trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia. W dniu 9
czerwca 2011 r. do pracodawcy wpłynęło pismo Wolnego Związku Zawodowego
[…] , w którym stwierdzono, że związek nie wyraził zgody na rozwiązanie umowy o
pracę z powódką i zażądał od pracodawcy "wycofania" złożonego wcześniej
wypowiedzenia. W związku z ustaniem zatrudnienia pracodawca wypłacił powódce
odprawę pieniężną w wysokości sześciu miesięcznych wynagrodzeń (14.298 zł)
oraz nagrodę jubileuszową (2.216,19 zł).
Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Rejonowy uznał powództwo za
uzasadnione, gdyż powódka - będąc działaczką związku zawodowego - podlegała
szczególnej ochronie trwałości stosunku pracy. Pozwany pracodawca wiedział, że
powódka podlega takiej ochronie już od dnia 16 maja 2011 r., bowiem zarząd
międzyzakładowej organizacji związkowej Wolnego Związku Zawodowego […]
ustanowił powódkę przewodniczącą koła działającego na terenie zakładu pracy
pozwanego pracodawcy na czas nieoznaczony. Poza tym Związek zrzesza
pracowników w liczbie wymaganej do uzyskania przez niego statusu organizacji
reprezentatywnej w rozumieniu art. 24125a
k.p. oraz może wskazać pracowników
podlegających ochronie przewidzianej w art. 32 ustawy o związkach zawodowych.
Według Sądu Rejonowego, strona pozwana nie przedstawiła żadnych dowodów,
które miałyby potwierdzić tezę o "negatywnej motywacji" powódki, polegającej na
przystąpieniu do związku zawodowego wyłącznie po to, aby uzyskać ochronę przed
zwolnieniem z pracy. To, że powódka zaraz po przystąpieniu do związku została
wskazana jako działaczka podlegająca szczególnej ochronie trwałości stosunku
pracy jest dla Sądu pierwszej instancji zrozumiałe, gdyż od wielu lat w pozwanej
placówce oświatowej funkcjonował tylko jeden związek zawodowy (Związek
Nauczycielstwa Polskiego). Dopiero na skutek działań podjętych przez powódkę u
pozwanego pracodawcy rozpoczął działalność inny związek zawodowy. Skoro
Wolny Związek Zawodowy dopiero "wkraczał swoją działalnością" na teren
pozwanej szkoły, gdzie wcześniej nie zrzeszał członków, to ustanowienie powódki
przewodniczącą koła wydaje się logiczne. Powódce nie można czynić zarzutów, że
w okresie od 28 kwietnia do 31 maja 2011 r. - jako działaczka związkowa - nie
podjęła żadnych czynności zmierzających do ochrony praw pracowniczych.
4
Powódka była nowym członkiem, a poza tym nie zgłaszano się do niej w żadnej
sprawie o podjęcie ochrony pracowniczej. Sąd Rejonowy przyjął, że w
okolicznościach faktycznych sprawy pozwany pracodawca niewątpliwie naruszył
zasady rozwiązywania stosunków pracy z pracownikami podlegającymi szczególnej
ochronie z racji pełnienia funkcji związkowych, bowiem pomimo braku zgody
Wolnego Związku Zawodowego […] złożył powódce oświadczenie o
wypowiedzeniu umowy o pracę. "Przy okazji" Sąd pierwszej instancji wyraził pogląd,
że wskazana w wypowiedzeniu przyczyna rozwiązania umowy o pracę z powódką
nie była zasadna w kontekście ustaleń, że powódka była jedynym nauczycielem,
któremu obniżono wymiar godzin bibliotecznych o połowę (do 15/30), a
jednocześnie godziny biblioteczne zostały "dopełnione" przez dwie inne
nauczycielki nieposiadające specjalizacji bibliotecznej. Wobec ustalenia, że strona
pozwana naruszyła przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, roszczenie powódki o
przywrócenie do pracy było słuszne, a Sąd Rejonowy nie znalazł żadnych
okoliczności przemawiających za niecelowością przywrócenia powódki do pracy w
rozumieniu art. 45 § 2 k.p.
Od wyroku Sądu Rejonowego strona pozwana wniosła apelację. Wyrokiem z
dnia 9 maja 2012 r., Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych: 1)
zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w całości i zasądził od strony pozwanej na
rzecz powódki kwotę 8.603,10 zł tytułem odszkodowania, oddalając powództwo w
pozostałym zakresie; 2) oddalił apelację w pozostałej części oraz 3) zniósł między
stronami koszty procesu. Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne Sądu
pierwszej instancji (przyjmując je za własne) w zakresie podlegania przez powódkę
szczególnej ochronie trwałości stosunku pracy, wobec czego rozwiązanie z nią
umowy o pracę przez pracodawcę było sprzeczne z prawem. Tym niemniej Sąd
Okręgowy uznał, że przywrócenie powódki do pracy jest niemożliwe z uwagi na
"sytuację gospodarczą i strukturalną" strony pozwanej, wobec czego na podstawie
art. 45 § 2 k.p. zasądził na rzecz powódki odszkodowanie za bezprawne
rozwiązanie stosunku pracy za wypowiedzeniem. W ocenie Sądu odwoławczego,
przywrócenie powódki do pracy na poprzednich warunkach zatrudnienia jest
niemożliwe, bowiem uchwałą organu prowadzącego szkołę z dniem 1 września
2011 r. został utworzony pozwany Zespół, a dokonana w ten sposób reorganizacja
5
wymusiła na pracodawcy redukcję wymiaru zajęć bibliotecznych do 15/30. W tej
sytuacji przywrócenie powódki do pracy na dotychczasowych warunkach nie jest
możliwe, bowiem takie stanowisko w pełnym wymiarze nie istnieje. Z kolei
przywrócenie powódki do pracy na dotychczasowym stanowisku w wymiarze
połowy etatu byłoby niezgodne z wolą powódki. Istotne jest przy tym również, że
powódka posiada wyłącznie kwalifikacje bibliotekarza, wobec czego w jej
przypadku nie ma możliwości uzupełnienia etatu innego rodzaju zajęciami.
Od wyroku Sądu Okręgowego powódka wniosła skargę kasacyjną, w której
zarzuciła obrazę art. 45 § 2 i 3 k.p. oraz art. 4771
i art. 233 § 1 k.p.c. W
uzasadnieniu podstaw kasacyjnych skarżąca wywiodła w szczególności, że
art. 4771
k.p.c. może mieć zastosowanie wobec osób szczególnie chronionych
przed rozwiązaniem stosunku pracy tylko w sytuacji, gdy wybrane przez pracownika
roszczenie o restytucję stosunku pracy jest sprzeczne z zasadami współżycia
społecznego lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. W tym
przypadku nie mają znaczenia takie okoliczności, jak niemożliwość lub niecelowość
przywrócenia do pracy. Sąd Okręgowy nie rozważał, czy żądanie przywrócenia
powódki do pracy jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.),
wobec czego zastosowanie art. 45 § 2 k.p. było ewidentnym naruszeniem
przepisów prawa. Z kolei samo korzystanie przez powódkę z przysługującej jej z
mocy prawa ochrony związkowej nie jest sprzeczne z zasadami współżycia
społecznego. Skoro w sprawie nie stwierdzono, by doszło do likwidacji pracodawcy
zatrudniającego dotychczas powódkę, to nie istniały również podstawy do
zastosowania art. 45 § 2 w związku z art. 45 § 3 k.p. Według powódki
nieprawidłowe są ustalenia Sądu Okręgowego dotyczące możliwości uzupełnienia
etatu powódki zajęciami innymi niż biblioteczne, gdyż powódka - w świetle
przepisów określających kwalifikacje zawodowe nauczycieli - mogła również
prowadzić zajęcia świetlicowe. Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu
Okręgowego w całości i przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego
rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o odmowę
przyjęcia skargi do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie i zasądzenie kosztów
postępowania kasacyjnego.
6
Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:
Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z niebudzących wątpliwości
ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że
powódka była pracownicą, której stosunek pracy podlegał szczególnej ochronie
wynikającej z ustawy o związkach zawodowych. Wobec tego pracodawca przez
rozwiązanie z powódką umowy o pracę bez zgody właściwego organu związku
zawodowego, w którym piastowała ona funkcję związkową, dopuścił się ewidentnej
obrazy przepisów prawa pracy o rozwiązywaniu umów o pracę. Z tej przyczyny
powódka stosownie do art. 45 § 1 k.p. miała prawo zgłosić żądanie przywrócenia jej
do pracy na poprzednich warunkach. Sąd Okręgowy, dokonując zmiany orzeczenia
Sądu pierwszej instancji restytuującego stosunek pracy, zastosował art. 45 § 2 k.p.,
który stanowi, iż sąd pracy może nie uwzględnić żądania pracownika uznania
wypowiedzenia za bezskuteczne lub przywrócenia do pracy, jeżeli ustali, że
uwzględnienie takiego żądania jest niemożliwe lub niecelowe; w takim przypadku
sąd pracy orzeka o odszkodowaniu. Sąd Okręgowy nie uwzględnił jednak, że -
zgodnie z art. 45 § 3 k.p. - przepisu art. 45 § 2 k.p. nie stosuje się wobec
pracowników szczególnie chronionych przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem
umowy o pracę, chyba że uwzględnienie żądania pracownika przywrócenia do
pracy jest niemożliwe z przyczyn określonych w art. 411
k.p., a więc ogłoszenia
upadłości bądź likwidacji pracodawcy. W stanie faktycznym sprawy taka sytuacja
nie miała jednak miejsca, gdyż zakład pracy, w którym powódka była zatrudniona w
dacie wypowiedzenia i rozwiązania umowy o pracę (Publiczna Szkoła Podstawowa)
nie został zlikwidowany, lecz włączony, czyli przejęty przez pozwany Zespół Szkół.
Wobec powyższego zastosowanie art. 45 § 2 k.p. było oczywiście nieprawidłowe
jako niezgodne z art. 45 § 3 k.p.
Podstawą nieuwzględnienia żądania określonego przez powódkę w pozwie
mógł być wyłącznie art. 8 k.p. (w związku z art. 4771
k.p.c.), ale Sąd Okręgowy nie
stosował tego przepisu (nie rozważał jego przesłanek). Wobec tego Sąd Najwyższy
na podstawie art. 39815
§ 1 i art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.
7