Sygn. akt II CSK 205/13
POSTANOWIENIE
Dnia 23 stycznia 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)
SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)
SSN Barbara Myszka
Protokolant Anna Banasiuk
w sprawie z wniosku Gminy R.
przy uczestnictwie Skarbu Państwa – Wojewody […]
i Naczelnika Urzędu Skarbowego W. oraz Z.
L.
o wykreślenie hipotek,
po rozpoznaniu na rozprawie
w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2014 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Okręgowego w S.
z dnia 8 listopada 2012 r.
oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawcy na rzecz
Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa i Z. L.
po 120 zł (sto dwadzieścia złotych) tytułem kosztów
postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek Gminy R. o wykreślenie hipotek
z działu IV księgi wieczystej ustanowionych na rzecz Skarbu Państwa i osoby
fizycznej na prawie użytkowania wieczystego przysługującego wcześniej
wnioskodawcy. Ustalił nadto, że Gmina R. stała się właścicielem nieruchomości,
których wcześniej była użytkownikiem wieczystym, a to na podstawie tzw. decyzji
komunalizacyjnej wydanej w trybie art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 4 ustawy z dnia
10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym
i ustawę o pracownikach samorządowych. Sąd ten uznał, że chociaż nabycie
nieruchomości w tym trybie nie stanowi nabycia jej w drodze sprzedaży, o której
stanowi art. 32 ustawy o gospodarce nieruchomościami, to jednak przepis ten
należy stosować także w innych sytuacjach konsolidacji prawa własności i prawa
użytkowania wieczystego. Konsekwencją zastosowania tego przepisu jest
wyłączenie stosowania art. 241 k.c., co skutkuje pozostawieniem w mocy m.in.
obciążeń, których wpisy dostosowuje się do treści przekształconego prawa.
Apelację wnioskodawcy oddalił Sąd drugiej instancji, uznając,
że wnioskodawca-Gmina R. nabyła z mocy prawa z dniem 27 maja 1990 r.
w wyniku komunalizacji własność i inne prawa majątkowe przysługujące
dotychczas Skarbowi Państwa, przy czym ich nabycie nastąpiło wraz
z obciążeniami związanymi z tym mieniem.
Sąd odwoławczy podzielił ocenę prawną Sądu pierwszej instancji, że art. 32
u.g.n. wyraża odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 241 k.c. wygaszania
obciążeń wraz z przekształceniem prawa użytkowania wieczystego, a czyni tak
w celu ochrony interesów osób trzecich uprawnionych z tytułu ograniczonych praw
rzeczowych obciążających nieruchomość.
Zdaniem Sądu drugiej instancji, art. 32 ust. 2 zd. 2 u.g.n. należy jednak
stosować w drodze analogii także w sytuacjach, w których dochodzi do konsolidacji
prawa własności i prawa użytkowania wieczystego nieruchomości w inny sposób,
aniżeli w wyniku sprzedaży nieruchomości.
3
W konsekwencji Sąd ten podzielił ocenę prawną Sądu I instancji, że art. 241
k.c. nie znajduje zastosowania z mocy art. 32 ust. 2 zd. 2 u.g.n. stosowanego
w drodze analogii także w stanie faktycznym tej sprawy, co oznacza że wpisy
hipotek obciążających nieruchomość pozostają w mocy i nie ma podstaw do ich
wykreślenia.
Wnioskodawca zaskarżył postanowienie Sądu drugiej instancji w całości,
opierając skargę kasacyjną na zarzutach mieszczących się w ramach pierwszej
podstawy kasacyjnej. Strona skarżąca zarzuciła niezastosowanie art. 241 k.c.
pomimo, że ustalony stan faktyczny uzasadniał jego zastosowanie, a nadto błędne
zastosowanie art. 32 ust. 2 zdanie drugie ustawy o gospodarce nieruchomościami,
dokonane w drodze analogii.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wnioskodawca akcentuje pogląd, że art.
241 k.c. zawiera zasadę wygaszenia obciążeń ustanowionych na prawie
użytkowania wieczystego w razie wygaśnięcia obciążonego prawa w jakikolwiek
sposób. Brak wygaśnięcia obciążeń przewidziany m.in. w art. 32 ust. 2 u.g.n. jest
wyjątkiem od wspomnianej zasady i jako taki musi być wykładany ściśle, a nadto
nie może być stosowany w drodze analogii. Skarżąca Gmina podkreśla, że nabycie
własności nieruchomości przez Gminę w trybie komunalizacji nie posiada
essentialia negotii umowy sprzedaży, co wyłącza stosowanie art. 32 ust. 2 zd.
drugie u.g.n. zawierającego wyjątek od zasady wyrażonej w art. 241 k.c.
Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia
i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie wniosku.
Uczestnik postępowania – Skarb Państwa w odpowiedzi na skargę
kasacyjną wniósł o jej oddalenie i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego
na rzecz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa. Uczestnik postępowania
prezentuje tezę, że zasada racjonalnego ustawodawcy przemawiała
za zastosowaniem per analogiam art. 32 ust. 2 u.g.n. także do innych wypadków
nabycia pochodnego własności nieruchomości, a nie tylko dokonanego w wyniku
zawarcia umowy sprzedaży.
Z kolei uczestnik postępowania Z. L. w swej odpowiedzi na skargę kasacyjną
wniósł o oddalenie w całości skargi kasacyjnej i o zasądzenie na jego rzecz
4
kosztów postępowania kasacyjnego, prezentując argumenty mające w jego ocenie
przemawiać za trafnością zaskarżonego postanowienia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna wnioskodawcy pozbawiona jest usprawiedliwionych
podstaw, ponieważ jej zarzuty ograniczają się do wadliwości aktów subsumcji
przepisów prawa materialnego przy dokonaniu ich wykładni z zastosowaniem
wyłącznie wyników wykładni językowej. Tymczasem możliwość ograniczenia się do
wykorzystania wyłącznie wymienionego rodzaju wykładni jest niedopuszczalna
wówczas, jeśli jej zastosowanie prowadzi do irracjonalnych, niemożliwych
do zaakceptowania rezultatów, których nie sposób uznać za zamierzone przez
ustawodawcę i odpowiadające realizowanym celom i funkcjom regulacji prawnej
oraz poczuciu sprawiedliwości.
Bezspornym jest, że w wyniku dokonanej z woli ustawodawcy w 1990 r.
komunalizacji doszło do konfuzji po stronie wnioskodawcy, który ex lege stał się
właścicielem nieruchomości będących uprzednio przedmiotem jego użytkowania
wieczystego. W judykaturze przyjmuje się, że nabycie własności na podstawie art.
5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę
o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32,
poz. 191 ze zm.) następuje z mocy samego prawa z chwilą wejścia w życie tej
ustawy, a sama decyzja komunalizacyjna wydana na podstawie art. 18 ust. 1 tej
ustawy jest aktem deklaratoryjnym z sui generis elementem konstytutywnym,
ponieważ dopiero od chwili wydania takiej decyzji gmina może skutecznie powołać
się na swoje prawo własności (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 29 lipca
1993 r., III CZP 64/93, OSNC 1993/12/209; wyroki SN: z dnia 28 czerwca 2000 r.,
IV CKN 71/00, niepubl. i z dnia 3 czerwca 2011 r., III CSK 285/10, niepubl.).
W następstwie wystąpienia wspomnianej konfuzji jej bezpośrednim skutkiem
było wygaśnięcie użytkowania wieczystego po stronie wnioskodawcy. Jednakże
ocena skutków prawnych wygaśnięcia ostatnio wymienionego prawa rzeczowego
wymaga oceny wzajemnej relacji art. 32 ust. 2 zd. drugie u.g.n. i art. 241 k.c.
z uwzględnieniem czasu wejścia w życie każdego z nich i zapewnienia realizacji
celu w postaci zabezpieczenia interesów wierzycieli hipotecznych.
5
Werbalna li tylko wykładnia norm prawnych wynikających z każdego
z wymienionych przepisów prowadziłaby do wniosku, że wynikające z art. 32 ust. 2
zdanie drugie u.g.n. wyłączenie stosowania art. 241 k.c. oznacza brak wygaszenia
obciążeń, ale jedynie wówczas, gdy do wygaśnięcia użytkowania wieczystego
doszło wyłącznie w następstwie sprzedania użytkownikowi wieczystemu
nieruchomości będącej dotychczas w jego władztwie z tytułu wykonywania prawa
użytkowania wieczystego. Rezultatem posłużenia się wyłącznie wykładnią
językową byłoby uznanie, że każde inne aniżeli sprzedaż nieruchomości zdarzenie,
skutkujące wygaśnięciem użytkowania wieczystego, musiałoby prowadzić do
wygaśnięcia ustanowionych na tym prawie obciążeń, a więc także hipotek, z mocy
art. 241 k.c. Wniosek taki nie może być uznany za racjonalny i będący wyrazem
woli ustawodawcy, ponieważ pozostaje w oczywistej sprzeczności z poczuciem
sprawiedliwości. W tej sytuacji niezbędne jest posłużenie się także innym
rodzajem wykładni w odniesieniu do normy art. 32 ust. 2 zdanie drugie u.g.n.,
a w szczególności wykładnią celowościową, której rezultat uzasadnia posłużenie
się analogią legis przy stosowaniu wymienionego przepisu, a co zasadnie uczynił
Sąd drugiej instancji.
Zważyć należy na daleko idące podobieństwo skutków prawnych obu
zdarzeń, a mianowicie komunalizacji i sprzedaży nieruchomości jej użytkownikowi
wieczystemu. Następstwem każdego z obu tych zdarzeń jest nabycie własności
nieruchomości przez jej użytkownika wieczystego, tyle tylko, że w pierwszej sytuacji
skutek ten następuje ex lege i to nieodpłatnie, a w drugiej sytuacji w wyniku
zawarcia określonej przepisem umowy nazwanej wymagającej nadto zapłaty ceny
nabycia. Skoro więc nabycie własności nieruchomości w wyniku zawarcia umowy
sprzedaży, generującej obowiązek użytkownika wieczystego zapłaty ceny za
nabywaną nieruchomość, nie skutkuje z mocy art. 32 ust. 2 zd. 2 u.g.n.
wygaszeniem obciążeń, w tym także hipotek, to byłoby irracjonalnym, aby skutek
w postaci ich wygaszenia miał następować w wyniku niejako automatycznego i to
nieodpłatnego nabycia tej nieruchomości z mocy prawa w trybie komunalizacji.
Potrzebę posłużenia się analogią legis w odniesieniu do skutku wywołanego
komunalizacją uzasadnia luka w prawnej ochronie interesów osób trzecich
będących wierzycielami hipotecznymi. Trudno byłoby bowiem zaakceptować
6
irracjonalną sytuację, w której prawa osób trzecich - wierzycieli hipotecznych byłyby
chronione poprzez utrzymanie w mocy ustanowionych na ich rzecz hipotek, ale
tylko w razie sprzedaży nieruchomości jej dotychczasowemu użytkownikowi
wieczystemu, a nie byłyby one już chronione w następstwie uznania
za dopuszczalne wygaszenia hipotek z mocy art. 241 k.c. w razie nieodpłatnego
uwłaszczenia użytkownika wieczystego dokonanego ex lege, na którą to
komunalizację wierzyciele hipoteczni nie mieli żadnego wpływu, a która miałaby
skutkować pozbawieniem ich rzeczowych zabezpieczeń.
Argumentem przemawiającym za koniecznością posłużenia się analogią
legis wobec wystąpienia wskazanej wyżej oczywistej luki prawnej w ochronie
interesów wierzycieli hipotecznych jest również okoliczność, że w art. 241 k.c.,
obowiązującym od chwili wejścia tego kodeksu w życie, ustawodawca nie mógł
uwzględnić skutków procesu komunalizacji, która była jednym z rezultatów
transformacji ustrojowej trudnej do przewidzenia w okresie uchwalania
kodeksu cywilnego.
Posłużenie się analogią legis, co zasadnie uczynił Sąd drugiej instancji,
pozwala na podobne rozstrzyganie podobnych przypadków, a mianowicie
prawnych skutków wywołanych nabyciem własności nieruchomości przez jej
dotychczasowego użytkownika wieczystego w oderwaniu od kwalifikacji samego
zdarzenia powodującego przejście prawa własności nieruchomości.
Analogia z ustawy jest na obszarze prawa cywilnego powszechnie
dopuszczana. Według szeroko akceptowanego poglądu, per analogiam może być
zastosowany przepis normujący sytuacje najbliższe, podobne do przypadku
rozstrzyganego ze względu na istotne cechy. W spornej kwestii możliwości
stosowania w drodze analogii przepisów o charakterze wyjątkowym należy - nie
podejmując problemu co jest, a co nie jest wyjątkiem - udzielić odpowiedzi
pozytywnej. Przekonuje ugruntowane mocno w polskim piśmiennictwie
i orzecznictwie stanowisko uznające za dopuszczalne zastosowanie per analogiam
przepisu wyjątkowego wtedy, gdy spełnione są warunki, które spowodowały
wydanie tego przepisu, tak że jego zastosowanie pozostanie w obrębie tej samej
rationis. Tylko więc wtedy nie ma podstaw do zastosowania w drodze analogii
7
przepisu wyjątkowego, gdy uzasadnia on wnioskowanie oparte na argumencie
a contrario (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1969 r., III CZP
8/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 97, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia
18 listopada 1982 r., I CR 386/82, nie publ., uchwała Sądu Najwyższego z dnia
30 sierpnia 1991 r., III CZP 73/91, OSNCP 1992, nr 4, poz. 53 i cytowane w niej
orzeczenia, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1994 r., III CZP 9/94,
OSP 1995, nr 1, poz. 3, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1999 r.,
II CKN 530/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 88, uchwała Sądu Najwyższego z dnia
27 kwietnia 2001 r., III CZP 6/01, OSNC 2001, nr 10, poz. 148, wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 27 października 2004 r., III CK 414/03, nie publ. uchwała Sądu
Najwyższego z dnia 15 września 2004 r., III CZP 46/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 152
i uchwała SN z dnia 19 stycznia 2006 r. III CZP 100/05, OSNC 2006/6/95.
Ponadto, norma art. 32 u.g.n. uwzględnia element kontynuacji władztwa
uprawnionego (choć z tytułu innego już prawa) nad tą samą nieruchomością,
który to element występuje w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy.
Takiej kontynuacji władztwa nad nieruchomością nie uwzględnia natomiast art. 241
k.c., ponieważ obejmuje on również stany, w których ustaje wykonywanie
przez dotychczasowego użytkownika wieczystego władztwa nad nieruchomością
z jakiegokolwiek innego tytułu prawnego.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.
39814
k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.
O kosztach postępowania kasacyjnego na rzecz uczestnika postępowania
Skarbu Państwa orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz na podstawie
§ 8 pkt 5 i § 13 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 28 września 2002 r. (Dz.U. 2013 r., Nr 461) i na podstawie art. 11 ust. 1
ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. Nr
169, poz. 1417 ze zm.). Koszty postępowania kasacyjnego na rzecz
uczestnika postępowania Z. L. zasądzono na podstawie art. 98 § 1 i art. 99 k.p.c.
oraz na podstawie § 7 pkt 5 w zw. z § 12 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności
radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy
8
prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. 2013 r.
Nr 490).