Sygn. akt I CSK 482/07
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 kwietnia 2008 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)
SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)
SSN Zbigniew Strus
w sprawie z powództwa M. K.
przeciwko (…) Klubowi Sportowemu Spółce Akcyjnej w P. w likwidacji
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 kwietnia 2008 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 marca 2007
r., sygn. akt VI ACa (…),
oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 13 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy w W. zasądził od pozwanego
(…) Klubu Sportowego S.A. w P. w likwidacji na rzecz powoda M. K. kwotę 197 010 zł z
ustawowymi odsetkami tytułem wynagrodzenia za świadczone przez powoda na rzecz
pozwanego usługi trenerskie, oddalając powództwo w pozostałej części. Sąd Apelacyjny
wyrokiem z dnia 9 marca 2007 r. oddalił apelację strony pozwanej od tego wyroku.
2
Sądy ustaliły między innymi, że w dniu l października 2001 r. strony zawarły
umowę przewidującą, iż w okresie od 15 czerwca 2001 r. do 15 czerwca 2002 r. powód
będzie pełnił funkcję głównego trenera drużyny koszykarskiej strony pozwanej. W
umowie stwierdzono, ze strony nie zawierają umowy o pracę i do postanowień
łączącego je kontraktu nie stosuje się przepisów kodeksu pracy, umowa jest umową o
świadczenie usług, strona pozwana wzięła na siebie obowiązek załatwienia wszelkich
formalności urzędowych wymaganych przez polskie ustawodawstwo dla jej
skuteczności. Strony ustaliły wysokość wynagrodzenia za usługi trenerskie na łączną
kwotę 160 000 USD i określiły wysokość miesięcznych rat płatnych od 1 października
2001 r. do 1 maja 2002 r.
Przed podpisaniem umowy strona pozwana uzyskała zezwolenie starosty na
zatrudnienie cudzoziemca Powód nie posiadał wizy uprawniającej do podjęcia
zatrudnienia w Polsce.
Powód wykonywał obowiązki trenera przez czas określony w umowie, strona
pozwana nie zgłaszała do niego żadnych zastrzeżeń, nie było uwag krytycznych o jego
pracy. Strona pozwana wypłaciła mu część należnego wynagrodzenia poza kwotą 49
500 USD, której równowartość w złotówkach zasądził Sąd pierwszej instancji na
podstawie art. 735 § 1 w zw. z art 750 k.c., według przelicznika średniego kursu dolara
w NBP z daty płatności ostatniej raty wynagrodzenia w dniu 1 maja 2002 r. Sąd
Okręgowy uznał, że brak odpowiedniej wizy nie miał wpływu na ważność umowy, a
niezależnie od tego stwierdził, ze powodowi służyło również roszczenie z tytułu
bezpodstawnego wzbogacenia. Nie podzielił także zarzutu strony pozwanej o
niewłaściwym wykonywaniu umowy przez powoda.
Sąd Apelacyjny, rozważając zarzuty apelacji naruszenia art. 58 k.c. oraz art 358
k.c. i niezgodności ustaleń faktycznych z materiałem dowodowym w zakresie ustalenia,
że pozwany na podstawie zawartej umowy obowiązany był świadczyć w walucie
polskiej, stwierdził, iż zarzut, że powód świadczył pracę nielegalnie jest pozbawiony
podstaw w świetle art. 2 pkt 9 lit. c i d ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i
przeciwdziałaniu bezrobociu (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 6, poz. 56 ze zm. - dalej:
„ustawa o zatrudnieniu”) jak i w świetle art. 9 w zw. z art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 25
czerwca 1997 r. o cudzoziemcach (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 127, poz. 1400 ze zm.
- dalej: „ustawa o cudzoziemcach”). W ocenie Sądu, brak wizy pobytowej z prawem do
pracy nie skutkuje nieważnością umowy na podstawie art. 58 § 1 k.c., skoro ustawa o
cudzoziemcach za brak wizy przewiduje inne sankcje administracyjne, a strona
3
pozwana dysponowała odpowiednim zezwoleniem na zatrudnienie cudzoziemca
przewidzianym w art. 50 ust. 1 ustawy o zatrudnieniu, która za nielegalną uznaje tylko
pracę zarobkową wykonywaną bez takiego zezwolenia. Stwierdził, że powód na
podstawie zawartej i wykonanej umowy o świadczenie usług może domagać się zapłaty
reszty należnego wynagrodzenia, przeliczonego na wymienialną walutę polską, czemu
nie stoi na przeszkodzie zasada nominalizmu wyrażona w art. 3581
§ 1 k.c., uznał też za
prawidłowe przeliczenie według metody zastosowanej przez Sąd pierwszej instancji.
Niezależnie od tego stwierdził, że powodowi przysługuje także roszczenie z art. 405 w
zw. z art 410 § 1 k.c. w kwocie zasądzonej w zaskarżonym wyroku.
W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, strona pozwana zarzuciła
naruszenie art. 58 k.c. przez błędną wykładnię prowadzącą do uznania, że między
stronami istniała ważna i skuteczna umowna o świadczenie usług trenerskich, mimo nie
posiadania przez powoda wizy pobytowej z prawem do pracy, przewidzianej w art. 9
ustawy o cudzoziemcach oraz naruszenie art. 233 k.p.c. przez błędne zastosowanie
przejawiające się w niedokładnym rozważeniu materiału dowodowego i przyjęciu, że
powód należycie wykonał świadczenie wynikające z zawartej umowy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Nieskuteczny jest zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. po pierwsze dlatego,
że artykuł ten posiada dwa przepisy regulujące różne sytuacje procesowe, a skarżąca
nie wskazała, który z nich został jej zdaniem naruszony. Po drugie, zgodnie z art. 3983
§
3 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów i
oceny dowodów, a tego dotyczy uzasadnienie kasacyjnego zarzutu naruszenia art. 233
k.p.c. Po trzecie wreszcie, skarga kasacyjna jest środkiem odwoławczym od wyroku
sądu drugiej instancji (art. 3981
§ 1 k.p.c.), który w rozpoznawanej sprawie w ogóle nie
odnosił się do kwestii, czy powód prawidłowo wykonał umowę, bowiem apelacja strony
pozwanej nie zawierała żadnego zarzutu w tym przedmiocie. Kwestie te rozważał Sąd
pierwszej instancji i wszelkie jego uchybienia w tym zakresie mogły być przedmiotem
zarzutów apelacji. Dopiero w razie nieprawidłowego rozpoznania przez Sąd drugiej
instancji tych zarzutów, skarżąca mogłaby postawić w skardze kasacyjnej odpowiednie
zarzuty naruszenia przez Sąd drugiej instancji przepisów postępowania dotyczących
apelacji, czego nie uczyniła.
Rozważając zarzut naruszenia art. 58 k.c., trzeba na wstępie zwrócić uwagę na
jego niewłaściwe przedstawienie, bez wskazania, który z trzech przepisów zawartych w
tym artykule w trzech paragrafach, został - zdaniem skarżącej- naruszony. Przyjmując z
4
treści uzasadnienia, że chodzi o naruszenie art. 58 § 1 k.c. przez uznanie za ważną
umowy stron, mimo nieposiadania przez powoda wizy pobytowej z prawem do pracy,
przewidzianej w art. 9 ustawy o cudzoziemcach, a więc sprzeczność umowy z tym
przepisem - zarzut ten trzeba uznać za nieuzasadniony.
Przed szczegółowym jego rozważeniem należy wskazać, że choć strony umowy z
dnia 1 października 2001 r. wyraźnie stwierdziły, że nie jest to umowa o pracę i Sądy
obu instancji słusznie uznały, że strony zawarły umowę o świadczenie usług, do której
mają zastosowanie przepisy art. 734 i nast. k.c., to jednak w świetle art. 2 ust. 1 pkt 16
ustawy o zatrudnieniu, który za „inną pracę zarobkową” w rozumieniu tej ustawy
uznawał także wykonywanie pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia,
umowy o dzieło itp., do umowy stron miały zastosowanie przepisy tej ustawy, które
uległy zmianie w toku jej wykonywania.
Do dnia l stycznia 2002 r. (a więc w dacie zawarcia umowy) art. 50 ust. 1 ustawy
o zatrudnieniu wymagał od pracodawcy, który chciał zatrudnić lub powierzyć inną pracę
zarobkową na terenie Polski cudzoziemcowi nieposiadającemu karty stałego pobytu lub
statusu uchodźcy RP, uzyskania zezwolenia starosty, zaś od cudzoziemca uzyskania
wizy pobytowej z prawem do pracy oraz zgody na zatrudnienie. Jednakże już od 12
września 2001 r. uległ zmianie art. 2 ust. 1 pkt 9 lit. c i d tej ustawy, który za nielegalne
uznawał tylko powierzenie wykonywania pracy cudzoziemcowi nieposiadającemu
zezwolenia na osiedlenie lub statusu uchodźcy i nieposiadającemu zezwolenia na pracę
wydanego przez właściwy organ oraz wykonywanie przez cudzoziemca
nieposiadającego zezwolenia na osiedlenie lub statusu uchodźcy pracy bez zezwolenia
na pracę wydanego przez właściwy organ. Od tej daty przestało być nielegalne, w
rozumieniu ustawy o zatrudnieniu, powierzenie cudzoziemcowi nie posiadającemu karty
stałego pobytu lub statusu uchodźcy „innej pracy zarobkowej" bez zezwolenia starosty i
podjecie przez cudzoziemca takiej pracy bez zgody starosty. Jednocześnie od dnia l
stycznia 2002 r. (a więc w czasie trwania umowy stron) uległ zmianie art. 50 ust. 1
ustawy o zatrudnieniu, który od tej daty jedynie na zawarcie umowy o pracę, a nie na
podjęcie "innej pracy zarobkowej", wymagał uzyskania przez cudzoziemca zezwolenia
właściwego organu administracyjnego, którego wydanie było warunkowane uzyskaniem
przez pracodawcę przyrzeczenia oraz uzyskaniem przez cudzoziemca odpowiedniej
wizy. Od 1 stycznia 2002 r. ustawa o zatrudnieniu nie wymagała już uzyskiwania
żadnych zezwoleń ani odpowiedniej wizy na podjecie przez cudzoziemca „innej pracy
zarobkowej".
5
W świetle tych regulacji należy uznać, że choć w chwili faktycznego podjęcia się
przez powoda czynności trenera (15 czerwca 2001 r.), jak również w chwili zawierania
umowy zlecenia o świadczenie takich usług (1 października 2001 r.) ustawa o
zatrudnieniu przewidywała konieczność uzyskania odpowiedniej wizy przez
cudzoziemca podejmującego świadczenie usług za wynagrodzeniem, to już w czasie
trwania umowy (od 1 stycznia 2001 r.) na takie świadczenie usług ustawa o zatrudnieniu
nie przewidywała konieczności uzyskania zezwolenia ani posiadania odpowiedniej wizy,
a jeszcze przed zawarciem umowy przez strony nie uznawała za nielegalną umowy o
świadczenie usług zawartej bez zezwolenia i bez wizy. Umowa stron zawarta mimo
nieposiadania przez powoda wizy pobytowej zezwalającej na pracę, choć w chwili
zawarcia sprzeczna z art. 50 ust. 1 ustawy o zatrudnieniu, nie była jednak nielegalna w
świetle postanowień art. 2 ust. 1 pkt 9 lit. c i d tej ustawy, a brak wizy stał się od 1
stycznia 2002 r. bez znaczenia prawnego dla takiej umowy.
Rozważając kwestię ważności przedmiotowej umowy, trzeba wskazać na
stanowisko Sądu Najwyższego zajęte w analogicznym stanie faktycznym dotyczącym
także cudzoziemca wykonującego w Polsce czynności trenera koszykówki z tą tylko
różnicą, że na podstawie umowy o pracę. W wyroku z dnia 28 marca 2002 r. I PKN
32/01 (OSNP 2004/5/85) Sąd Najwyższy uznał umowę taką za ważną, mimo zawarcia
jej bez zgody odpowiedniego organu administracyjnego i bez uzyskania przez
cudzoziemca wizy pobytowej z prawem do pracy (podobne stanowisko zajął też Sąd
Najwyższy w wyroku 27 marca 2000 r. I PKN 558/99, OSNAPiUS 2001/16/512).
Stanowisko to należy podzielić także w odniesieniu do umowy stron stanowiącej
umowę zlecenia o wykonywanie usług trenerskich. Brak odpowiedniej wizy nie był w
ustawie o zatrudnieniu zagrożony sankcją nieważności umowy, a umowa zlecenia
zawarta bez wizy nie była uznana za nielegalną.
Rozważenia wymaga, czy z ustawy o cudzoziemcach wynikał warunek zawarcia
omawianej umowy tylko w przypadku posiadania przez cudzoziemca odpowiedniej wizy
i czy jego niezachowanie mogło prowadzić do nieważności umowy. Przy rozważaniu tej
okoliczności trzeba wskazać na jednolite stanowisko Sądu Najwyższego, że zakazy
dokonywania określonych czynności prawnych lub dokonywania ich bez zachowania
odpowiedniego trybu mogą wynikać także z norm prawa publicznego. W razie ich
naruszenia stosuje się sankcje właściwe dla tych gałęzi prawa. Jeżeli jednak cel takiej
normy wskazuje, że ma ona zapobiegać ukształtowaniu stosunku cywilnoprawnego z
nią sprzecznego, wówczas należy przyjąć, iż czynność prawna jest bezwzględnie
6
nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. (porównaj miedzy innymi wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 26 listopada 2002 r. V CKN 1445/00 oraz uchwałę z dnia 17 lipca
2007 r. III CZP 69/07, jeszcze nie publ.).
Ustawa o cudzoziemcach także uległa zmianie w zakresie regulacji dotyczącej
wiz pobytowych z prawem do pracy. Do dnia 1 lipca 2001 r. art. 9 ust. 1 i 2 tej ustawy
stanowił, że wiza pobytowa z prawem do pracy uprawnia do podjęcia zatrudnienia lub
wykonywania innej pracy zarobkowej, w rozumieniu przepisów ustawy o zatrudnieniu i
przeciwdziałaniu bezrobociu, w czasie pobytu na terytorium RP i wizę taką można
wydać cudzoziemcowi, który przedstawi zezwolenie na zatrudnienie lub podjecie innej
pracy zarobkowej na terytorium RP. Od dnia 1 lipca 2001 r. art. 9 ust. 1 stanowił, że
jeżeli celem wjazdu i pobytu na terytorium RP jest zatrudnienie lub wykonywanie innej
pracy zarobkowej, wiza może być wydana cudzoziemcowi, który przedstawi zezwolenie
na zatrudnienie lub wykonywanie innej pracy zarobkowej na terytorium RP albo pisemne
oświadczenie pracodawcy o zamiarze zatrudnienia cudzoziemca lub powierzenia mu
innej pracy zarobkowej, jeżeli zezwolenie na zatrudnienie lub wykonywanie innej pracy
zarobkowej nie jest wymagane. Przepis ten, odnoszący się do wydawania odpowiednich
wiz zarówno wtedy, gdy cudzoziemiec chce w Polsce podjąć pracę, wymagająca
zezwolenia, jak i wtedy, gdy chce podjąć inne zatrudnienie, nie wymagające zezwolenia,
miał zastosowanie do sytuacji stron w rozpoznawanej sprawie. Bez wątpienia nie
zawiera on ani zakazu zawierania określonych w nim umów bez uzyskania wizy przez
cudzoziemca ani nakazu uzyskania wizy przez cudzoziemca pragnącego zawrzeć taką
umowę. Nie zawiera nawet, jak poprzednia wersja obowiązująca do dnia l lipca 2001 r.,
określenia do czego uprawnia taka wiza. Treść tego przepisu po zmianie stanowi normę
skierowaną do odpowiednich organów państwa wydających wizy, wskazującą kiedy
organy te mogą wydać cudzoziemcowi wizę uprawniającą do podjęcia w Polsce pracy
lub innego zatrudnienia. Jeżeli uwzględnić zawartą w art. 4 pkt 2 ustawy o
cudzoziemcach ogólną definicję wizy i cel jej wydania (wiza jest to zezwolenie wydane
cudzoziemcowi przez właściwy organ uprawniające go do wjazdu, przejazdu, pobytu i
wyjazdu z terytorium RP w czasie, w celu i na warunkach w nim określonych) oraz
szczególny cel wizy objętej art. 9 ustawy, a także sankcje przewidziane za brak wizy,
gdy jest ona wymagana, trudno znaleźć podstawę do uznania, że bezpośrednim celem
wizy określonej w art. 9 jest zapobieganie zawieraniu przez cudzoziemców w Polsce
umów cywilnoprawnych świadczenia różnego rodzaju usług za wynagrodzeniem.
Omawiane przepisy zawierają bowiem typowe regulacje publicznoprawne, skierowane
7
do organów administracji publicznej, określające tryb, zasady i cel wydania wiz różnego
rodzaju, zagrożone sankcjami wyłącznie administracyjnymi. Jak słusznie wskazał Sąd
Apelacyjny w razie braku wizy cudzoziemiec mógł być w drodze decyzji administracyjnej
zobowiązany do opuszczenia terytorium RP (art. 51 f ustawy o cudzoziemcach) oraz
wydalony (art. 52 ust. 1 tej ustawy). Do dnia 30 stycznia 2001 r. art. 64 ustawy o
zatrudnieniu przewidywał także karę dla cudzoziemca, który podjął zatrudnienie lub inną
pracę zarobkową bez zgody starosty, zaś od tej daty przewidywał tylko karę za
wykonywanie pracy bez zezwolenia, o którym mowa w art. 50 ust. 1. Przepisy nie
przewidywały zatem żadnej kary, nawet pośrednio, za podjęcie się przez cudzoziemca
wykonywania umowy zlecenia o świadczenie usług, bez wizy pobytowej uprawniającej
do zatrudnienia, co nie jest obojętne dla oceny czy można uznać, że brak wizy
wywoływał cywilnoprawną sankcję nieważności umowy. Istnienie sankcji karnej
przemawiałoby bowiem za przyjęciem sankcji nieważności umowy ze względu na
spójność systemów prawa (porównaj powołaną uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17
lipca 2007 r.), brak sankcji prawnokamej, choć nie wyklucza możliwości przyjęcia
nieważności umowy, jednak w świetle wskazanych uregulowań stanowi pośredni,
dodatkowy argument przemawiający przeciwko takiej sankcji. Spójność systemowa
wymaga takiej wykładni art. 9 ustawy o cudzoziemcach, by był on skorelowany z art. 50
ust. 1 ustawy o zatrudnieniu, który po zmianie nie wymagał żadnych zezwoleń ani
jakiejkolwiek wizy na wykonywanie przez cudzoziemca umowy cywilnoprawnej o
świadczenie usług. Trudno znaleźć w tej sytuacji uzasadnienie sankcji nieważności
takiej umowy z powodu braku odpowiedniej wizy.
Argumentem przemawiającym przeciwko sankcji nieważności jest także
możliwość jej wykorzystywania przez nieuczciwych polskich kontrahentów do uchylenia
się od skutków zawarcia umowy z cudzoziemcami często nie znającymi polskiego
prawa. Przykładem takich możliwości jest rozpoznawana sprawa, w której strona
pozwana zobowiązała się załatwić wszystkie formalności konieczne dla ważności
umowy, umowa została wykonana i dopiero w toku procesu podniosła zarzut jej
nieważność, choć nie uprzedziła powoda, że powinien postarać się o stosowną wizę.
Zważywszy to wszystko, jak również mając na uwadze podstawową zasadę
wykładni niezezwalającą na rozszerzające rozumienie przepisów o charakterze
wyjątkowym, do jakich należy art. 58 § 1 k.c., zawierający wyjątki od zasady swobody
umów, Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw do uznania, że cywilnoprawna umowa o
świadczenie za wynagrodzeniem usług trenerskich zawarta w Polsce z cudzoziemcem
8
nie posiadającym wizy określonej w art. 9 ustawy o cudzoziemcach jest nieważna na
podstawie art. 58 § 1 k.c. Treść i cel art. 9 ustawy o cudzoziemcach ani treść i cel art. 51
ust. 1 ustawy o zatrudnieniu nie uzasadniają przyjęcia takiej sankcji wskazanej umowy,
którą wobec tego należy uznać za ważną.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814
k.p.c. oddalił skargę
kasacyjną jako nieuzasadnioną.